Batı Üniversitelerinin Gelişiminde Merkezi Bir Unsur: Dil Eğitimi

selman hoca yazı
“Melanchton’da görüleceği üzere ikinci büyük üniversite dönüşümü yine dil merkezlidir”
Haçlı Seferlerinin mutlak mağlubiyetini temsil eden 1187 Hıttin Muharebesi, Katolik camiayı İslam tehdidine karşı, savaşlara alternatif teşkil edecek yeni bir yol haritası arayışına sevk etti. Bu doğrultuda Fransis’in isevî müjdenin ancak misyonerlikle diğer halklara ulaştırılabileceğine dair düşüncesi Kilise’de yankı buldu. İber yarımadası başta olmak üzere Güney Avrupa’da pek çok manastırda Arapça öğrenilmeye başlandı. Fakat İslam’la yaşanan karşılaşma, askeri yenilgilerden ziyade entelektüel ve kültürel buhrana neden olmuş; tevhid merkezli tartışmalarla Hristiyan inancı yoğun tenkide tabi tutulmuş ve İslam düşüncesinin hemen her tartışma sahası Avrupa’ya taşınmıştı. Dolayısıyla İslam’a karşı yürütülen mücadele hem askeri yenilgiyi tersine çevirecek bir strateji teklifini içermeli hem de zihniyet kavgasını yürütecek araçları temin etmeliydi. Nitekim 13. ve 14. yüzyıl Paris Üniversitesi felsefi eleştiriye karşı Hristiyan dogmatiğin bilimsel izahı ile meşgul olacak, Thomist doktrin Katolisizmin hakim paradigması haline gelecektir. Böylelikle İslamiyet, hem tenkide tabi tutulması gereken bir inanç sistemi hem de düşünceden kültüre her sahada etkisinin kırılması lazım gelen bir araştırma sahasını ifade etmektedir. Bu nedenle Avrupa üniversitelerinde İslam’ın tanınması ve Arapçanın öğrenilmesi köklerini 13. asırda bulan bir olgudur. Bu çok yönlü mücadelenin farkında olan Ramon Llull hem Fransa ve Aragon Krallıklarında hem de Papalık’ta Arapça başta olmak üzere doğu dillerinin Üniversite müfredatına alınması için mücadele etmiştir. Arapça öğrenimini iki temel yaklaşıma dayandırır: öncelikle Müslümanlar inanç itibariyle dönüştürebilmeleri için dilleri ve kültürleri bilinmelidir; fakat Müslümanları yönlendiren alimler ikna edilmeden, dolayısıyla Arapçada fikri münazaraya girebilecek seviyeye ulaşmadan, dil bilmek kafi değildir. İkincisi Arapçanın Latin düşünce ve edebiyatı üzerindeki gölgesini ortadan kaldırmak, Arapçadaki tüm literatürü Latinceye taşımakla gerçekleşebilir. Bu “transfer” aynı zamanda felsefe eleştirisini içermeli ve Avrupa’da yayılan dini inanca yönelik saldırı bu vesileyle engellenmelidir (Ramon, Gazali’nin Makasıd’ını çevirecektir). Nihayetinde 1311 senesinde Vienne Konsili’i toplanarak Bologna, Paris, Oxford ve Salamanca Üniversitelerinde Arapça eğitimin başlanması kararı alınır. Kilise Arapça eğitimini daha çok misyonerliğe hizmet etmesi maksadıyla hayata geçirmişse de, Venerabilis’in idaresinde Toledo’da, Friedrich’in himayesinde Sicilya’da başlayan tercüme faaliyetleri devam edecektir. Ortaçağ üniversitelerinde dil öğrenimi, misyonerlik bağlamında bir ideale matuf olmakla birlikte, bir metodolojiden yoksun da olsa dini, felsefi ve nihayetinde ilmi araştırmaları içerecek mahiyette kapsamı geniş bir içeriğe sahiptir.
***
Başlangıçta Manastır ve Kilise etrafında şekillenmekle birlikte 12. yüzyılda Grek akademyası ve İslam medreselerinin terkibiyle yaşanan etkileşim, üniversitelerde erken rönesans dönüşümünü meydana getirmiştir. Müfredat gereği talebe gramer, retorik, mantık (trivium) ile aritmatik, geometri, müzik ve astronomiyi (quadrivium) ihtiva eden yedi sanat (artes liberales) öğrenimi sonrası hukuk, tıp ve ilahiyat tahsiline yönelirdi. Fakat tüm bu eğitimin özünde Kilise’nin Latinceyi Avrupa milletlerinin evrensel dili kılması ile ortaçağ batı medeniyetinin karakteri haline gelen Latin dilinin öğretilmesi yer almaktadır.
Arapça üzerinden Eski Yunan dil ve kültürüyle temas sayesinde; Kilise bünyesinde şekillenen üniversite eğitiminin yanında, aristokrasinin himayesinde yeni bir eğitim alanını doğmuştur. Latincenin evrenselliğinden yerel dillerde düşünsel ve bilimsel etkinliğin yaygınlaştığı reformasyon çağına gelindiğinde ise studia humanitatis hakim paradigma haline gelmiştir.
Melanchton’da görüleceği üzere ikinci büyük üniversite dönüşümü yine dil merkezlidir; hem dini dil yerel dillere taşınmakta, hem de Yunan medeniyetinin yeniden keşfi, dil üzerinden diğer bilimsel disiplinlerle bağlantı kurmaktadır. Aydınlanma ve dolayısıyla Humboldt idealinde tezahür ettiği üzere Yunan diliyle kültür, sanat ve felsefenin araştırılarak eski Yunan ruhunun yeniden gerçekleştirilmesi hedeflenmektedir. Dil, tecrübi gerçeklik ile zihniyet arasında inşa edildiğinden, öğrenimi maddi unsurların araştırılmasını içerdiği gibi zihni arkaplanın da tedkikini ihtiva eder. Üniversitenin hümanist çerçeveyi kazandığı 18. yüzyılda Müslümanlara ait dilleri öğrenmek, o ülkelerin tarihinden antropolojisine kadar çok boyutlu bir tahlili beraberinde getirir. Çünkü Humboldt modeli, öğrenmeyi, yalnız eğitmekle sınırlandırmayarak, araştırmakla birlikte daha geniş bir konsepte kavuşturmuştur.
Ortaçağda sistemsiz bir toplum ve kültür araştırması olarak doğan dil eğitimi, (geç ortaçağda akamete uğramışsa da), Reformasyon ve Aydınlanma’da batının köklerini keşif doğrultusunda yeni bir aşamaya ilerlemiş ve sömürgecilik çağı ve endüstri devrimiyle doğan oryantalizmde görüleceği üzere siyasi ve toplumsal dönüşümün bir parçası haline gelmiştir. Ortaçağ’da Ramon ve Aydınlanma’da Humboldt’un temsil ettiği dil ve bilim ilişkisini örnek getirmemden maksat, dil öğrenimine bakış açısı doğrudan bir toplumun kendi tarihi tecrübesi ve hakim dünya görüşü ile ilişkili olmasından ötürüdür.
Sonuç olarak batı üniversitelerinde yaşanan tüm dönüşüm dil eğitimiyle ilişkilidir. Fakat batı üniversitelerini modelleyerek geliştirilen eğitim sistemimizde ise dil maalesef araçsal bir basitliğe indirgenmiştir. Bunu bir sonraki yazımızda işleyeceğiz.


Kategoriler:Düşünce ve Bilim Üzerine

Etiketler:, , , ,

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: